آیا همباشی، معروف به ازدواج سفید، میتواند شرعی باشد؟

نقد و بررسی (خوش‌بینانه)

در این مصاحبه نیز استفاده از عبارت جعلی “ازدواج سفید”، نقطۀ ضعف معرفتی و شناخت مصاحبه شوندگان نسبت به پدیدۀ همباشی است.

نوع بیان جملۀ “… ازدواج سفید، اگرچه ممکن است غیرشرعی یا غیر فقهی نباشد …” بیان‌گر آن است که مصاحبه شونده از چیستی و چگونگی ازدواج سفید مطمئن نیست. او سعی می‌کند مسئولیت داوری یا رأی فقهی را نپذیرد اما در عین حال نظری دینی را در هاله‌ای از ابهام و عدم قطعیت بیان کند. در حالت خوش‌بینانه، مصاحبه شونده چون نمی‌دانسته که در مورد چه چیزی صحبت می‌کند، سعی کرده باب گفتگو را باز نگه دارد.

 در فقه اسلامی، وقتی عملی «غیرفقهی» نباشد، یعنی لااقل مخالفت صریحی با منابع شرعی ندارد. بنابراین، قید «ممکن است» در این جمله، هم از نظر دقت علمی، و هم از نظر شفافیت در موضع‌گیری دینی دچار لغزش است.

استفاده از عبارت “ازدواج سفید” بیانگر عدم اطلاع از ماهیت واقعی همباشی است. توضیحات کامل در خصوص اینکه چرا نباید از عبارت ازدواج سفید استفاده کنیم را در صفحه اختصاصی آن مطالعه کنید.

نقد و بررسی (غیرخوش‌بینانه)

در حالت غیر خوش‌بینانه، مصاحبه شونده، عبارت ازدواج سفید را به صورت عامیانه، و معادل همباشی یا ازدواج عرفی و یا ازدواج معاطاتی و یا ملغمه‌ای از آنها، در نظر گرفته است. در چنین صورتی باید به موارد زیر توجه کرد.

دور شدن از صراحت فقهی / القای نوعی مشروعیت احتمالی

جمله ” ازدواج سفید، اگرچه ممکن است غیرشرعی یا غیرفقهی نباشد”، نوعی دور شدن از صراحت فقهی است. فقه اسلامی درباره حدود روابط زن و مرد، نه بر اساس سلایق، بلکه بر پایه منابع فقهی حکم صادر می‌کند. 

تعلیق مشروعیت یک رفتار به «احتمال عدم غیرفقهی بودن»، یعنی از بین بردن مرزهای شرعی. مرز فقه را نمی‌توان با احتمالات مبهم پاک کرد. اگر خطوط قرمز در چنین موضوعاتی مخدوش شوند، نهاد خانواده و عفاف عمومی، که بنیان اساسی جامعه‌ای متمدن و کارآمد است، در معرض آسیب خواهد بود.

عبارت مورد نظر، موضوعی کاملا روشن در فقه اسلامی یعنی «ارتباط بدون عقد نکاح» را، وارد منطقه‌ای خاکستری می‌کند. حال آنکه در منابع فقهی، ارتباط بین زن و مرد خارج از چهارچوب ازدواج شرعی، به صراحت حرام و مردود شمرده شده است. استفاده از عباراتی مانند «ممکن است» نه‌تنها از قطعیت و صراحت حکم می‌کاهد، بلکه می‌تواند در ذهن مخاطب نوعی مشروعیت احتمالی القا کند.

 عبارت «ممکن است غیرشرعی یا غیرفقهی نباشد»، می‌تواند به‌ شکلی خطرناک، زمینه را برای مشروع‌سازی ضمنی یک رفتار صریحاً حرام فراهم آورد. در فضای عمومی، همین قید «ممکن است»، برای شکستن مرزها کافی است تا ذهن مخاطب دینی دچار تردید شود و تصور کند که فقه اسلامی نسبت به چنین روابطی سکوت کرده یا در حال بازنگری است؛ حال آنکه این تصور نه تنها نادرست، بلکه مغایر با اصول فقهی و اجماع علمای شیعه و سنی در تمام ادوار فقه اسلامی است.

این جمله می‌تواند در نقش یک بزک‌کننده برای عملی حرام ظاهر شده و آن را در قالب احتمالات فقهی، مشروع جلوه دهد. اگر مرز مشروعیت شرعی مخدوش شود، آن‌گاه هر گونه تعدی از ساختارهای دینی می‌تواند در پوشش یک «احتمال فقهی» پایه‌گذاری شود. به عبارت دیگر عبارت «ازدواج سفید، اگرچه ممکن است غیرشرعی یا غیرفقهی نباشد»  می‌تواند در خدمت نوعی عادی‌سازی نرم برای تضعیف جایگاه نهاد خانواده در جامعه قرار گیرد.

مهندسی زبانی در خدمت عادی‌سازی / انحراف معرفتی

ترکیب واژگانی این جمله حامل نوعی مهندسی زبان است. ازدواج سفید، به جای «رابطه خارج از ازدواج»، و «ممکن است غیرفقهی نباشد» به جای «در تضاد آشکار با شریعت قرار دارد». این‌گونه زبان‌ورزی، به تدریج زمینه‌ساز تغییر ذائقه معرفتی و ارزشی جامعه نسبت به هنجارهای دینی خواهد شد.

در فقه اسلامی، هرگونه رابطه زن و مرد بدون عقد نکاح معتبر، حرام شمرده شده است. همباشی مفهومی وارداتی از جوامع غربی است که در آن طرفین بدون قصد زوجیت،  وارد زندگی مشترک می‌شوند. استفاده از واژه «ازدواج» برای این سبک زندگی، خود یک تطهیر زبانی است، چرا که هیچ‌یک از ارکان ازدواج در آن وجود ندارد.

این جمله در ظاهر، بازگذاشتن باب گفت‌وگوست؛ اما در واقع، می‌تواند نوعی تلاش برای بازتعریف مرزهای شرعی با ابزار زبان نرم و غیردقیق باشد. و دقیقاً همین، نقطه آغاز یک انحراف معرفتی است. زبانی که می‌تواند حقیقت را پنهان و انحراف را در لفافۀ ابهام عرضه کند.

القای نوعی نسبی‌گرایی فقهی و اخلاقی

این جمله عملاً می‌تواند مرجعیت فقه را در تعیین احکام، به یک قرائت احتمالی تقلیل دهد و از آن مهم‌تر، نوعی نسبی‌گرایی در ارزش‌های اخلاقی را ترویج کند. در نگاه اسلامی، رابطه جنسی خارج از ازدواج نه تنها از منظر فردی، بلکه به‌ لحاظ اجتماعی، تهدیدی جدی علیه بنیان خانواده و امنیت روانی جامعه است. مشروع‌نمایی ازدواج سفید، یعنی تسلیم شدن به مدرنیته‌ای که ارزش‌ها را با قرارداد جایگزین می‌کند، نه با حقیقت. این مشروع‌نمائی می‌تواند مسیر قضاوت‌های دینی را از چارچوب‌های مشخص و قابل اتکا، به سمت تفسیرهای سیال و سلیقه‌ای سوق دهد.

اطلاعات تکمیلی را در صفحه فقه پویا و همباشی مطالعه کنید.