دلیل ازدواج سفید، تمدن یونان و روم
ریشههای تاریخی همباشی در یونان باستان
اگر بپذیریم که 2500 سال قبل، یونانیان صورتی خاص از عالم و آدم و امکانات وجود آدمی را به نمایش گذاشتند که این صورت مایه قوام تاریخ غرب شد[1] پس جستجوی ریشههای تاریخی همباشی در یونان باستان، هم ضروری و هم موجه خواهد بود.
ازدواجهای رومی
در توضیحات مرتبط با ازدواج عرفی بیان شد که بنابر شواهد موجود از قوانین حقوقی روم باستان، دو نوع ازدواج مدنی در دوران جمهوری و امپراطوری روم باستان رایج بوده است، ازدواج همراه با مانوس یا رسمی و ازدواج آزاد یا غیر رسمی.[2]
افزایش روابط خارج از ازدواج
اما آداب و رسوم رومی مرتبط با تشکیل خانواده در اواخر دوران جمهوری و در آغاز امپراطوری روم، دستخوش تغییرات بسیاری شد. کاهشِ فراوانی ازدواج، افزایش تعداد طلاقها و کاهش نرخ زاد و ولد، تا جائی که پایگاه جمعیتی قلمرو روم مورد تهدید قرار گرفت. در این دوران روابط خارج از ازدواج به شدت افزایش یافت و رومیها به جای تشکیل خانواده، بیشتر زندگی تنها و یا زندگی مشترک موقتی و خارج از ازدواج را انتخاب میکردند. بیشتر آنهائی هم که قصد ازدواج داشتند، ازدواج غیر رسمی را بر ازدواج رسمی ترجیح میدادند به گونهای که ازدواج آزاد (غیر رسمی) مایه مباهات بود.[3]
جایگاه قانونی همبالینی
زمانی که روابط خارج از ازدواج به شدت گسترش یافته بود (پایان دوران جمهوری روم)، در ابتدا واژه Ref… برای بیان اینگونه روابط مورد استفاده قرار میگرفت. پس از چندی قانون ازدواج آگوستینی (قرن 5 م)، به منظور افزایش ازدواج تصویب شد که در این قانون روابط خارج از ازدواج نیز جایگاهی با عنوان Concubinage[4] یا “همبالینی” یافته بود.[5]
همبالینی جایگزین ازدواج
همبالینی جایگزین ازدواج بود برای همه کسانی که بر اساس قانون صلاحیّت ازدواج نداشتند اما در عین حال میخواستند در وضعیتی مشابه با ازدواج زندگی کنند.
سربازان، مقامات ولایات که با زنان بومی مراوده داشتند، سناتورها که با زنان آزاد شده و بازیگران زن در ارتباط بودند و یا هر شخص رومی که با زنان غیر قابل احترام مرتبط بود، میتوانست از این قانون استفاده کند. کسانی هم که صلاحیّت قانونی برای ازدواج داشتند اما به هر دلیلی همچون مسائل اقتصادی، از ازدواج اجتناب میکردند، همبالینی را جایگزین ازدواج کردند.
در هر صورت همبالینی پذیرش اجتماعی بیشتری پیدا کرد و در بین بسیاری از طبقات اجتماعی گسترش یافت. در این دوران همبالینی جایگاه حقوقی داشت و نسبت به دیگر روابط خارج از ازدواج از مزایای قانونی برخوردار شد.
همبالینی و معافیّت از مجازات روابط جنسی خارج از ازدواج
مهمترین مزیت قانونی آن، معافیت از مجازات روابط جنسی خارج از ازدواج بود. زن میتوانست تا یک ششم از دارائی مرد را ارث ببرد، فرزندان نتیجه همبالینی میتوانستند از پدر نفقه مطالبه کنند و همچنین مثل فرزندان حاصل از ازدواج تحت قیمومیت یا حضانت پدر باشند. همچنین شرایط سنی و روابط خویشاوندی نیز همچون ازدواج، برای همبالینی باید رعایت میشد. و مهم آنکه تک همسری برای انجام همبالینی شرط بود به عبارت دیگر مردان متأهل اجازه همبالینی نداشتند. با تمام این اوصاف همبالینی در قوانین حقوقی روم نوعی ازدواج درجه دوم محسوب میشد.[6]
قصد طرفین تنها راه تشخیص همبالینی
همبالینی رومی نه از منظر جامعه شناختی و نه از جهت حقوقی تصویر ثابتی نداشت و قانونگذاران و حاکمان نیز گاهی با تسامح همراه با سانسور، گاهی بیتفاوت، و گاهی با بیطرفی (ظاهری) با آن مواجه شدهاند.[7] در آن دوران نقطه تمایز ازدواج آزاد از همبالینی و سایر ارتباطات خارج از ازدواج، بیشتر شاخصهائی همچون دوام و ثبات زندگی مشترک، عاطفه زناشوئی و از همه مهمتر ایدۀ اولیه ورود به زندگی مشترک بوده است. به عبارت دیگر اینکه دو نفر در وضعیت ازدواج غیر رسمی بودند یا همبالینی و یا سایر روابط غیر مجاز، تنها از عناصر ذهنی طرفین قابل تشخیص بود. به غیر از قصد اولیه طرفین برای ورود به زندگی مشترک، اینکه آیا قصد آنها شامل آینده هم میشد یا نه بسیار مهم بود. هیچگاه یک زندگی مشترک حتی طولانی مدت، بدون قصد ادامه در آینده، ازدواج تلقی نخواهد شد و تنها همبالینی است.[8]
رواج ازدواجهای تقلّبی
بدیهی است که اجرای قوانین ازدواج رومی، با این همه ابهام و انعطاف در مفاهیم انواع روابط بین زن و مرد، مشکلات اجتماعی عدیدهای را به همراه داشت. اینکه ارتباط غیر رسمی میتوانست سندی یا شاهدی برای یک ازدواج باشد مشکلات زیادی را ایجاد کرد. کشور پر شده بود از ازدواجهای متقلبانهای که هرگز آغاز نشده بود.[9] در دوران قرون وسطی نیز ازدواجهای غیر رسمی با همین مشکلات روبرو بودند. برای مرد وسوسه برانگیز بود که پیمان زناشوئی خود را به راحتی منکر شود و زن را رها کند و در چنین مواقعی زن اگر میتوانست ادعائی داشته باشد، دلایل اثبات ادعایش را هم باید ارائه میکرد که بسیار مشکل بود.[10]
تحریمهای حقوقی برای همبالینی
از همین رو همبالینی با وضع قوانین تعدیل کننده دولتی و کلیسائی (همچون شرط سنی، خویشاوندی، تک همسری و خانه مشترک) همراه بود. قانونگذاران در دوره پسا کلاسیک (تقریبا همزمان با شروع قرون وسطی و رسمیت دین مسیحیت) تحت نفوذ مسیحیت سعی کردند با وضع تحریمهای حقوقی و مجازات کیفری برای همبالینی و از طرف دیگر تعیین پاداش برای کسانی که ازدواج میکنند، از اشاعه همبالینی جلوگیری کنند که البته چندان موفق نبود و بیشتر تغییر تاکتیتک قانونگذاران را در پی داشت.[11]
البته کلیسا در ابتدای امر (تا قبل از رسمی شدن دین مسیحیت در امپراطوری روم) چندان قدرت و نفوذی برای قوانین محدود کننده نداشت و اگرچه همیشه تنها شکل قابل قبول و شرعی روابط زن و مرد را، ازدواج میدانست اما سعی داشت هر نوع ازدواج غیر رسمی و مخفیانهای را به رسمیت بشناسد تا همه روابط به نوعی تحت اشراف قانونی و شرعی قرار گیرد. (رجوع شود به مباحث مرتبط با کلیسا در بخش ازدواج عرفی).
در هر صورت همبالینی در گستره تاریخ اجتماعی و فرهنگی تمام کشورهائی که زمانی بخشی از جغرافیای فرهنگی روم باستان بودهاند، ادامه داشته است.
تشابه شرایط فرهنگی غربِ امروز با روم باستان
تشابه شرایط اجتماعی و فرهنگی غرب در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم با روم باستان (اگرچه نباید در نمایش این تشابه اغراق کرد) موجب تشابه در چگونگی توسعه حقوق خانواده در غرب با روم باستان شده است. کاهش میزان ازدواج، افزایش تعداد طلاق و تشریفاتی شدن شروع ازدواجها از جمله عواملی بودند که در جایگزینی همبالینی به جای ازدواج در روم باستان موثر بود. امروزه نیز غرب با کاهش ازدواج و افزایش همباشی روبروست شرایطی که قانونگذاران را مجبور به افزایش قوانین تنظیم کننده همباشی نموده است.[12]
Ref… در سال 1969 (دقیقا در همان دورانی که همیشه به عنوان آغاز گسترش ناگهانی همباشی بیان میشود) گسترش بالقوه زندگی مشترک بین افرادی که مجردند اما رابطه نامشروع دارند را پیش بینی کرد. او معتقد بود وقتی به بافت اجتماعی امروز نگاه میکنیم، بر اساس مشابهت ارزشهای آمریکائی با این پدیده و ریشههای تاریخی بوجود آمدن آن، مشاهده چنین روابطی چندان عجیب نیست.[13] او آن زمان از واژه خود ساخته “Ref…” برای بیان مفهوم همباشی استفاده کرد که در واقع ترکیب کلمات Ref… بود.[14]
همباشیِ مدرن تداوم همبالینی
به سادگی میتوان دریافت که ازدواج آزاد رومی مشابه ازدواج عرفی امروزی و همبالینی مطابق با همباشی مدرن است و همانگونه که در زمان روم باستان تفکیک ازدواج آزاد و همبالینی کاری مشکل و پرخطر بود امروزه نیز جداسازی ازدواج عرفی از همباشی کاری خطیر است.[15]
پیشینه جایگاه زن در غرب، یکی دیگر از عوامل اصلی پیدایش و ظهور همباشی است
[1]– (داوری اردکانی, 1393, ص. 1)
[2]– (Ref…. , 2008, p. 33)
[3]– (Ref…. , 2008, p. 49)
[4]– در فرهنگهای لغات انگلیسی به فارسی معمولا به “صیغه” ترجمه شده که به هیچ عنوان ترجمه درستی نیست. معادل فارسی آن در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، “همبالینی” تعیین شده است.
[5]– (Ref…. , 2008, p. 71)
[6]– (Ref…. , 2008, pp. 73,74,75)
[7]– (Ref…. , 2008, p. 70)
[8]– (Ref…. , 2008, pp. 78,79,80)
[9]– (Ref…. , 2008, p. 70)
[10]– (Ref…. , 2008, p. 117)
[11]– (Ref…. , 2008, p. 87)
[12]– (Ref…. , 2008, p. 81)
[13]– (Ref…, 1969, p. 16)
[14]– (Ref…, 1969, pp. 2,16)
[15]– (Ref… , 2008, p. 87)
